Ο λόγος (discours) ως προπέτασμα στο πραγματικό και δίαυλος των ενορμήσεων.

από τη Γεωργία Χριστέλη και τoν Νικόλα Ζορμπά

Την περσινή χρονιά εξετάζοντας τη φροϋδική περίπτωση του Ανθρώπου με τους λύκους, προσεγγίσαμε την περίφημη πρωταρχική σκηνή μέσω της οποίας ο Φρόυντ αναζητούσε την επικύρωση της θεωρίας του για το πρωταρχικό τραύμα που επικαιροποιεί τη φαντασίωση.

Η φροϋδική περίπτωση έθεσε πολλαπλά ερωτήματα που ο Λακάν συνοψίζει στο ενδέκατο σεμινάριο :

« — Γιατί η πρωταρχική σκηνή είναι τόσο τραυματική;
– Γιατί είναι πάντα πολύ νωρίς ή πολύ αργά;
– Γιατί το υποκείμενο είτε την απολαμβάνει υπερβολικά, (…), είτε υπερβολικά λίγο, (…); – Γιατί δεν αφυπνίζει αμέσως το υποκείμενο, αν είναι τόσο βαθειά λιβιδινικό;
– Γιατί το γεγονός είναι εδώ δυστυχία ;
– Γιατί η δήθεν ωρίμανση των ψευδο-ενστίκτων είναι κατά κάποιον τρόπο
κλωσμένη, διαπερασμένη, διαστερεωμένη από « τυχικό » θα έλεγα – από τη λέξη τύχη [tuché]);

(…) Είναι αυτό που διακυβεύεται στην αναλυτική εμπειρία από το οποίο είναι να ξεκινήσουμε: ότι ακριβώς όπως η πρωταρχική σκηνή είναι τραυματική, δεν είναι η σεξουαλική ενσυναίσθηση που υποστηρίζει τις μεταπτώσεις του αναλύσιμου, είναι ένα πλασματικό γεγονός όπως αυτό που εμφανίζεται στη σκηνή που επιδιώκεται τόσο έντονα στην εμπειρία του Ανθρώπου με τους λύκους: η παραδοξότητα της εξαφάνισης και επανεμφάνισης του πέους. » (Ζ. Λάκαν, Σεμινάριο, Βιβλίο XI, 19 Φεβρουαρίου 1964)

Από τη μία λοιπόν, στον Άνθρωπο με τους λύκους, οι συνειρμοί του ονείρου – εφιάλτη καθιστούν δυνατή την κατασκευή της τραυματικής φαντασίωσης που καθορίζουν τη σεξουαλική θέση του υποκειμένου και την επιλογή της απόλαυσης μέσω του συμπτώματος.

Ο Λακάν διδάσκει πως το έμβιο « δράττει τον εαυτό του μέσα σε μια φρικτή πρόσληψη του ίδιου, στην απόλυτη ανοικειότητά του, στην αδιαφανή κτηνωδία του, ως το καθαρό σημαίνον μιας ύπαρξης ανυπόφορης για την ίδια τη ζωή, μόλις πάρει απόσταση από αυτήν για να δει το τραύμα και την πρωταρχική σκηνή. » (Ζ. Λακάν, Σεμινάριο, βιβλίο V, 18 Ιουνίου 1958)

Από την άλλη, το τραύμα εμφανίζεται ως μια βίαιη εισβολή που αιφνιδιάζει το υποκείμενο ή το σώμα του και δημιουργεί τρόμο (Ηilflosigkeit – Σ. Φρόυντ, Νέα σειρά των παραδόσεων για την εισαγωγή στην ψυχανάλυση, 32η ομιλία). Η βία του τραύματος προσβάλλει το ζωντανό, το σώμα ή την ίδια τη ζωή. Το τραυματικό δεν μπορεί να αποδοθεί στο ίδιο το υποκείμενο, καθώς το υποκείμενο παθαίνει. Πρόκειται για ένα πραγματικό που παρουσιάζεται απρόβλεπτο, αναπόφευκτο, το οποίο εισβάλει στο πεδίο του υποκειμένου και αφήνει επακόλουθα και ίχνη.

Εντούτοις, η ψυχαναλυτική προσέγγιση υπογραμμίζει την υποκειμενική εμπλοκή, την ευθύνη του υποκειμένου. Τι είναι αυτό που κατασκευάζει εκ των υστέρων το υποκείμενο, αντιμέτωπο με αυτό το τραυματικό ; Πρόκειται για ένα σύμπτωμα, πρόκειται για τη φαντασίωση, για ένα σημαίνον ή για την απουσία του ;

Και η πράξη του ψυχαναλυτή απέναντι στο τραυματισμένο υποκείμενο ; Από ποια οδό μπορούμε να εδραιώσουμε μία « πρακτική δίχως αξία » ;

Θα επεξεργαστούμε αυτούς τους άξονες σε αναφορά με τον Άνθρωπο με τους λύκους στοχεύοντας να εντοπίσουμε με ποιο τρόπο οι τραυματισμοί διαδραματίζουν έναν κεντρικό, δομικό ρόλο στην οικονομία του υποκειμένου, αλλά και στον ορίζοντα του τρόπου με το οποίο συλλαμβάνουμε το ασυνείδητο.

Πίσω: Πρόγραμμα εκπαίδευσης