Ομιλία, γλώσσα, σιωπή: το εργαλείο του ψυχαναλυτή

από την Ιωάννα Βισβίκη

«Δεν υπάρχει ομιλία χωρίς απάντηση, έστω κι αν αυτή συναντά τη σιωπή», μας λέει ο Λακάν στο κείμενο-ομιλία του «Λειτουργία και πεδίο της ομιλίας και της γλώσσας στην ψυχανάλυση», και μας δίνει απευθείας το εργαλείο του ψυχαναλυτή: έχει να κάνει με μια ομιλία που (του) απευθύνεται, ενέχοντας μέσα της την απάντησή της, και με μια γλώσσα που συμβολίζει, ονομάζει τα πράγματα, και κυρίως, ακούγεται.

Πρόκειται για ένα κείμενο θεμέλιο, καθώς βγάζει την ομιλία και τη γλώσσα απ’ τη διάσταση της επικοινωνίας και της συνεννόησης, πεδίο, άλλωστε, δομικής παρεξήγησης και σύγχυσης για τον άνθρωπο, κι ανοίγει το πεδίο μιας ιδιαίτερης ακρόασης, μιας ακρόασης-απεύθυνσης μέσα στην οποία εμπλέκεται και συγκροτείται το ίδιο το υποκείμενο. Η ομιλία συγκροτεί το υποκείμενο μέσα στην αλήθεια του, έστω κι αν το ασυνείδητο δεν είναι παρά το «λογοκριμένο κεφάλαιο» απ’ την ιστορία της ζωής μας, και άρα, απροσπέλαστο.

Στην ψυχανάλυση, το υποκείμενο έχει την ευκαιρία να βρεθεί μπροστά στο ενδεχόμενο να συναντήσει κάτι από την αλήθεια του, δηλαδή την αλήθεια της επιθυμίας του, δηλ. κάτι από το λέγειν του, κάτι από εκείνο που τον κινεί και τον προσανατολίζει στη ζωή. Παραπραξίες, παραδρομές, όνειρα, συμπτώματα, μήπως σ’ αυτό δεν οδηγούν; Την απόδοση μιας αλήθειας, ενός νοήματος σ’ εκείνο που δεν έχει, δηλ. στο α-νόητο και το ά-σκοπο; Μας το απέδειξε υποδειγματικά αυτό ο Φρόιντ, και μάλιστα με την ίδια την επινόησή του: την ψυχανάλυση. Πείτε ό,τι σας έρχεται στο κεφάλι, μας προέτρεψε και θέσπισε τον πρώτο ικανό και αναγκαίο αναλυτικό κανόνα!

Το ασυνείδητο έχει δομή γλώσσας, συνηγόρησε ο Λακάν. Άλλωστε η γλώσσα, το συμβολικό, έχει στον άνθρωπο επιπτώσεις υποκειμενοποίησης, εξ-ανθρωπίζει, κι ας το ακούσουμε μέσα στην αμφισημία του: αφενός, τον κάνει, τον συγκροτεί ως άνθρωπο, κι αφετέρου, τον πετάει εκτός του ίδιου του τού είναι, και θα καταλήγει πάντα να μην είναι παρά η αναπαράσταση ενός σημαίνοντος για ένα άλλο…

Θεωρούμε λοιπόν αυτό το κείμενο σταθμό και θα το μελετήσουμε ως το θεμέλιο, τη βάση, τόσο για το ίδιο και τη θέση που έχει στη λακανική διδασκαλία, όσο και για να ανοιχτούμε σε συνδέσεις μ’ ένα πέραν αυτού, μ’ έναν ύστερο Λακάν, ο οποίος, ας παραδοξολογήσουμε, θα αναζητήσει –κι η ερμηνεία του θα παίξει, εδώ, το ρόλο της– το αντίστροφο: το μη-νοημα στον τόπο του νοήματος. Ως ένας άλλος σοφιστής, όπως μας λέει κάπου κι ο ίδιος. Αλλά ως ένας σοφιστής που ξεφεύγει (γλιτώνει) απ’ την αλήθεια, κάνοντας, ωστόσο, να ακουστεί κάτι άλλο μέσα στη γλώσσα, κάτι απ’ την ίδια της την απόλαυση ως την πλέον ανθρώπινη συνθήκη.

Πίσω: Πρόγραμμα εκπαίδευσης