Θεματική του έτους

Αθήνα 2024

Αρχειο: προγραμμα κελπ 2024-25 (pdf)

Τρα(υ)ματισμοί

Τραυματισμοί, στον πληθυντικό, η φετινή θεματική της Κλινικής Εκπαίδευσης. Θέμα επίκαιρο όσο ποτέ στην εποχή μας. Αν και αρχικά πρόκειται για ένα κλινικό ζήτημα, το οποίο ξεκίνησε με την έρευνα του J-M. Charcot στα θύματα σιδηροδρομικών ατυχημάτων1, σήμερα έχει λάβει μία άλλη διάσταση και περιλαμβάνει ηθικά, πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα, διαφόρων πεδίων του λόγου. Υποκείμενα που έχουν υποστεί τις συνέπειες του πολέμου, πολιτικές διώξεις, σεξουαλικές επιθέσεις, ατυχήματα σε μέσα μεταφοράς και φυσικές καταστροφές είναι μερικά μόνο παραδείγματα από έναν εκτενή κατάλογο που τείνει στην συμπερίληψη όλο και περισσότερων καταστάσεων που συνδέονται με κάποια μορφή δυσφορίας ή ψυχικό πόνο. Αυτός ο πολλαπλασιασμός των «τραυματισμένων» κινητοποιεί διαφόρους κοινωνικούς φορείς, οι οποίοι προσπαθούν να παρέχουν στήριξη και βοήθεια. Ταυτόχρονα οι έννοιες του θύματος και του θύτη συνοδεύουν συστηματικά κάθε τραυματική συνθήκη. Κατ’ αυτόν τον τρόπο όμως ομογενοποιούνται οι υποκειμενικές θέσεις που σχετίζονται με αυτό το σημαίνον και εξαλείφονται οι ιδιαιτερότητες που καθορίζουν τα υποκειμενικά πεπρωμένα του τραύματος. Με άλλα λόγια, η επέκταση του πεδίου του τραύματος στην ουσία τρέφει γενικευτικές νοηματοδοτήσεις αποκλείοντας έτσι την υποκειμενικότητα.

Σε αυτό το πλαίσιο λοιπόν, είναι πιο χρήσιμη παρά ποτέ η διερώτηση γύρω από αυτή την έννοια υπό την προϋπόθεση να βάλουμε στο προσκήνιο την υπόθεση του ασυνειδήτου.

Ο Φρόιντ ανέπτυξε μια θεωρία του τραύματος γνωστή ως θεωρία της αποπλάνησης ή neurotica που αναφέρεται στην τραυματική υστερία. Ο Φρόιντ λέει σχετικά: «Το ψυχικό τραύμα, και κατά συνέπεια η ανάμνησή του λειτουργούν σαν ξένο σώμα που, πολύ καιρό μετά την εμφάνισή του, συνεχίζει να παίζει ενεργό ρόλο και έτσι η υστερική υποφέρει κυρίως από τις αναμνήσεις»2. Δυο χρόνια αργότερα, σε ένα γράμμα στον Φλις, δηλώνει «δεν πιστεύω πλέον στη neurotica μου»3. Επιχειρηματολογεί αναδεικνύοντας διάφορα σημεία: την κατηγορία της διαστροφής κατά του πατέρα, την ανυπαρξία στο ασυνείδητο οποιασδήποτε ένδειξης της πραγματικότητας και την έλλειψη διάκρισης μεταξύ αλήθειας και μυθοπλασίας που έχει επενδυθεί από affect. Αντικαθιστά έτσι την πραγματικότητα του τραύματος με τη μυθοπλασία της φαντασίωσης. Το 1914, επιβεβαιώνει την υπόθεση αυτή: «Αν είναι αλήθεια ότι οι υστερικές συσχετίζουν τα συμπτώματά τους με φανταστικά τραύματα, το νέο γεγονός είναι ότι φαντασιώνονται τέτοιες σκηνές- είναι επομένως απαραίτητο να λάβουμε υπόψη, παράλληλα με την πραγματική πραγματικότητα, μια ψυχική πραγματικότητα»4.

Στην περίπτωση του Ανθρώπου με τους λύκους, ο Φρόιντ αποδεικνύει τη θεωρία του κλινικά: «Ήταν ασφαλώς φαντασιώσεις που είχε κάποτε το παιδί, πιθανώς στην εφηβεία, για την παιδική του ηλικία και που τώρα επανεμφανίζονταν σε μια δυσαναγνωρίσιμη μορφή»5. Η προέλευση του τραύματος είναι μια παιδική φαντασίωση. Ο Φρόιντ καταλήγει: «Η παρακολούθηση της πρωταρχικής σκηνής όμως, είναι μια φαντασίωση των μεταγενέστερων χρόνων…» και συνεχίζει «Θα ήθελα κι εγώ να ξέρω, αν η πρωταρχική σκηνή ήταν φαντασίωση του ασθενούς ή πραγματικό βίωμά του, αλλά λαμβάνοντας υπόψη παρόμοιες περιπτώσεις, πρέπει να πω ότι κατά βάθος δεν είναι πολύ σημαντικό να αποφανθεί κανείς πάνω σε αυτό».6

Μετατοπίζοντας με αυτόν τον τρόπο το πρόβλημα της πραγματικότητας, ο Λακάν, από την αρχή της διδασκαλίας του, επρόκειτο να συλλάβει το δύσκολο ζήτημα του τραύματος μέσα από τη διάσταση της γλώσσας και ειδικότερα του σημαίνοντος.

Στο 3ο σεμινάριο, Οι ψυχώσεις, σχολιάζοντας μια περίπτωση τραυματικής υστερίας του Άισλερ7, λέει ότι «η εκδήλωση της νευρωτικής συμπτωματολογίας του ασθενούς … προϋποθέτει πιθανότατα ένα τραύμα, το οποίο πρέπει να αφύπνισε κάτι. Στην παιδική ηλικία τραύματα βρίσκουμε με τη σέσουλα.» Το σημαντικό όμως για τον Λακάν είναι η ανάδειξη ενός σημαίνοντος, ενός σημαίνοντος καλυμμένου από τη φαντασίωση.

Για τον Φρόιντ, το τραύμα οφείλεται σε ένα γεγονός το οποίο, στη συνέχεια, αφήνει ένα ίχνος ικανό να αναδυθεί και να επαναληφθεί, το συμβολικό δεν μπορεί να απορροφήσει αυτή την τραυματική στιγμή και υπάρχει ρήξη στη σημαίνουσα αλυσίδα. Ο Λακάν όμως φτάνει σε μία άλλη διατύπωση: Το τραύμα είναι η επίπτωση της lalangue (ηγλώσσα) στο ομιλούν ον. Γράφει τη lalangue σε μια λέξη και μετατρέπει τον τραυματισμό (traumatisme) σε τρυπατισμό (troumatisme – trou=τρύπα) για να υπενθυμίσει το γεγονός ότι η lalangue κάνει μια τρύπα, στο σώμα και στο νόημα. Ένα σημαίνον, που δεν αρθρώνεται με άλλα σημαίνοντα, ένα σημαίνον από μόνο του, έρχεται αντιμέτωπο με το υποκείμενο. Πρόκειται για ένα σημαίνον που ακουμπά στην υλικότητα, στην ηχηρότητα, στην πραγματική πλευρά της γλώσσας. Είναι αυτό το σημαίνον που προκαλεί τον τρυπατισμό. Στο 21ο σεμινάριο, ο Λακάν λέει: «Αλλά όλοι ξέρουμε, γιατί όλοι επινοούμε κάτι για να γεμίσουμε την τρύπα του πραγματικού. Όπου δεν υπάρχει σεξουαλική σχέση, υπάρχει τρυπατισμός. Επινοούμε!»8

Όρσα Καμπέρου
Αθήνα, Αύγουστος 2024

  1. Βασιζόμενος στις μελέτες των Erichsen, Coombs Knapp και Oppenheim. ↩︎
  2. S.Freud et J. Breuer, Μελέτες για την υστερία, Πλέθρον, Αθήνα, 2018. ↩︎
  3. Σ. Φρόιντ, «Γράμμα ν. 69» στο «La naissance de la Psychanalyse», PUF, Παρίσι, 1991 (6η έκδοση), σ. 190-193, στα ελληνικά εδώ
    ↩︎
  4. S. Freud, « Contribuçon à l’histoire du mouvement psychanalyçque », Cinq leçons sur la psychanalyse, suivi de Contribution à l’histoire du mouvement psychanalytique (1914), Παρίσι, Payot, 1965, p. 83-84. ↩︎
  5. Σ. Φρόιντ, «Ο άνθρωπος με τους λύκους» (Ο Βόλφσμαν) στο Πέντε περιστατικά ασθενείας, Επίκουρος, Αθήνα, 2014, σ. 473.
    ↩︎
  6. Το ίδιο, σ. 559 και σ. 561. ↩︎
  7. Ζ. Λακάν, Σεμινάριο τρίτο, Οι ψυχώσεις, Ψυχογιός, Αθήνα, 2005, σ. 194-197 ↩︎
  8. J. Lacan., Le Séminaire, βιβλίο XXI, Les non-dupes errent, 1973-1974, μάθημα της 19ης Φεβρουαρίου1974, ανέκδοτο. ↩︎

Επόμενο: Πρόγραμμα εκπαίδευσης