Η έννοια του υπερεγώ από τον Φρόιντ στον Λακάν

από τη Μαρία Κουκουμάκη

Επεξεργαζόμενος τη μελαγχολία, ο Φρόιντ υπογραμμίζει την σχάση του εγώ: από τη μία το μέρος που έχει ενσωματώσει το χαμένο αντικείμενο και από την άλλη το μέρος του ιδεώδους του εγώ στο οποίο αποδίδει λειτουργίες «αυτοπαρατήρησης, ηθικής συνείδησης, λογοκρισίας…»¹. Το 1923 εισάγοντας την δεύτερη τοπική εξισώνει το ιδεώδες του εγώ με το υπερεγώ, ως αυτό που απομένει από το οιδιπόδειο, ως υπόλειμμα της ταύτισης με τον πατέρα².

Ο Λακάν το 1953 στέκεται σε αυτές τις επεξεργασίες του Φρόιντ για το υπερεγώ και την λογοκρισία η οποία αποσκοπεί να εξαπατήσει το υποκείμενο μέσω του ψέματος, διαρρηγνύοντας τον συμβολικό κόσμο του υποκειμένου. Σε αυτή τη σχάση βρίσκουμε την απαρχή του υπερεγώ, και εδώ τοποθετεί ο Λακάν το ρήγμα της υποκειμενικής εμπειρίας, το οποίο εισάγει το ασυνείδητο, ρήγμα όπου το τραύμα θα βρει τις συντεταγμένες του στην υποκειμενική εμπειρία³.

Η ταύτιση με τον πατέρα δεν αφομοιώνεται πλήρως από το υποκείμενο, όπως όλες οι ταυτίσεις, ανήκει στο ετερόκλιτο σύνολο των ταυτίσεων. Αυτή η μη αφομοίωση μπόρεσε και ανέδειξε τη σχέση του υπερεγώ με το αντικείμενο φωνή, έτσι όπως ο Λακάν το επεξεργάζεται αργότερα: «…[το αντικείμενο φωνή] το γνωρίζουμε […]από τον παρασιτικό χαρακτήρα του με τη μορφή των διακοπτόμενων προσταγών του υπερεγώ⁴». Διακοπτόμενες προσταγές. Λακάν επιμένει, το υπερεγώ εισάγει ένα ρήγμα, μια διάσπαση από την οποία ορισμένα εκφερόμενα του νόμου παραγνωρίζονται από το υποκείμενο. Το υπερεγώ ως νόμος που υποστηρίζεται από μια φωνή.

Ωστόσο αυτά τα παρασιτικά σπαράγματα δεν θα μπορούσαν να έχουν καθεστώς μιας «μορφής αισχρής και άγριας⁵» αν δεν ήταν αγκιστρωμένα σε κάτι μύχιο του υποκειμένου που έχει να κάνει με την τρύπα στον Άλλο: «αντηχεί σε ένα κενό που είναι το κενό του Άλλου ως τέτοιο⁶».

Το υπερεγώ ανήκει στο συμβολικό και αποκαλύπτει ως επίπτωση του τη διάσταση μιας προσταγής που αφορά την έλλειψη, κι εκεί που ευνουχισμός δεν λειτουργεί επαρκώς, αυτό που απομένει είναι το σημαίνον ως καθαρό όχημα απόλαυσης.

Με αφορμή και αφετηρία την έννοια του τραύματος, φέτος, θα επεξεργαστούμε την πολυπλοκότητα της έννοιας του υπερεγώ στην διδασκαλία του Φρόιντ και του Λακάν.

1. Φρόιντ Σ., «Η ταύτιση» στο Ψυχολογία των μαζών και ανάλυση του εγώ, εκδ. Επίκουρος, Αθήνα,1994, σελ. 64. ↩︎
2. Φρόιντ Σ., «Το εγώ και το υπερεγώ (ιδεώδες του εγώ)» στο Το εγώ και το αυτό, εκδ. Πλέθρον, Αθήνα 2008, σελ. 49-64 ↩︎
3. Lacan J., Les écrits techniques de Freud. Le Séminaire, livre I (1953-1954), Seuil, Paris, 1975, p. 238-239 ↩︎
4. Λακάν Ζ., Το σεμινάριο 10ο Βιβλίο, Το άγχος, εκδ. Εκκρεμές, Αθήνα, 2024, σελ. 263. ↩︎
5. Lacan J., « La Chose freudienne », Écrits, Paris, Seuil, 1966, p. 434 ↩︎
6. Λακάν Ζ., Το σεμινάριο 10ο Βιβλίο, Το άγχος, εκδ. Εκκρεμές, Αθήνα, 2024, σελ.289 ↩︎

Πίσω: Πρόγραμμα εκπαίδευσης