Θεματική του έτους

Πώς μιλούν τα σώματα

Το πεδίο του ομιλούντος σώματος είναι τόσο ευρύ όσο και η ιστορία της ψυχανάλυσης. Το ερώτημα για το σώμα εισάγεται σε πολλά πεδία όπως στο τραύμα, την σεξουαλικότητα, την σώματό-μετατροπή κλπ. Ώσπου ο Λακάν έρχεται να δηλώσει ότι το “σύμπτωμα είναι ένα συμβάν του σώματος’’.

Η επιστήμη από την πλευρά της το αντικειμενοποιεί μέσω της έρευνας. Πρόκειται για μια αντικειμενική γνώση που αφορά το σύνολο των σωμάτων, αποκλείοντας με αυτό τον τρόπο το υποκείμενο της ιδιαιτερότητας. Μέσα από την καθολικότητα των αποτελεσμάτων της εγκαθιστά μια αλήθεια εφαρμόσιμη για όλους αποκλείοντας έτσι το διχασμένο υποκείμενο. Η ψυχανάλυση από την άλλη εκκινεί από το ιδιαίτερο για να αναδείξει το ενικό της κάθε περίπτωσης μια προς μια.

Για την ψυχανάλυση το σώμα δεν είναι οργανισμός. Από την στιγμή που η γλώσσα έχει “σαρώσει’’ το μικρό οργανισμό, παύει το νεοσύστατο υποκείμενο να είναι οργανισμός, αποκτά σώμα και έχει σώμα. Ήδη ο Λακάν ξεκινώντας με αυτή την “σκούπα’’, όπως αναφέρει για το στάδιο του καθρέφτη, επεξεργάζεται την λειτουργία της εικόνας του σώματος ως μια ολότητα, όχι απλά ως στατική αλλά ως δυναμική, ως ενέργεια. Ο Φρόιντ μέσα από τα λόγια των ασθενών του εντόπισε την σώματο-μετατροπή στην υστερία, το βάσανο του σώματος μέσα από τη σκέψη στην ιδεοληπτική νεύρωση και τον τρόμο στην φοβία. Στην περίπτωση της ψύχωσης και κυρίως στην σχιζοφρένεια όπου μέσα από το διαμελισμένο σώμα η απόλαυση βρίσκει καταφύγιο σε κάποιο όργανο του σώματος, ή στην παράνοια ή την μελαγχολία όπου το υποκείμενο δεν “γνωρίζει’’ με ποιο τρόπο να κατοικήσει αυτό το “φόρεμα-vêtement’’, όπως αναφέρει ο Λακάν το 1976 κατά τη διάρκεια μιας παρέμβασης του στο Νοσοκομείο Sainte Anne.

Επομένως το “έχω σώμα’’ δεν είναι κάτι δεδομένο. Ποια σχέση θα αποκτήσει το ομιλόν όν με ένα σώμα που έχει για το οποίο δεν γνωρίζει τίποτα παρά μόνον όταν αυτό εκφράζεται μέσα από τα συμπτώματα ή όταν πάσχει κάποιο μέλος του, είτε μέσα από κάποιο όργανο που πάσχει ή μέσα από κάποια “φαινόμενα’’ του; Σημεία τα οποία το εγκαλούν να τα “αναγνώσει’’, να τα αποκωδικοποιήσει.

Το σώμα για το υποκείμενο γίνεται επιφάνεια όπου πάνω της εγγράφονται οι πρώτες εμπειρίες, τα σημαίνοντα και οι θυμικές καταστάσεις του από την στιγμή που εισαχθεί στη γλώσσα. Μέσα από την περιποίηση των σωματικών οπών από τον Άλλο, χάριν του αιτήματος, θα βρει τόπο η ενόρμηση για να φτιάξει το κύκλωμα της. Το αίτημα του Άλλου ηχεί στο σώμα και αποκτά υπόσταση. Η εικόνα του σώματος δεν είναι απλά μια παθητική προβολή αλλά λειτουργία μιας συνεχούς διαμόρφωσης.

Όταν κάποιος απευθύνεται σε έναν ειδικό είτε είναι γιατρός είτε σε κάποιον της ψυχικής υγείας ζητά την θεραπεία από αυτό που τον κάνει και πάσχει. Άραγε αυτό που ζητά είναι πράγματι αυτό που επιθυμεί; Ο Λακάν ανοίγοντας το πεδίο της απόλαυσης μας δείχνει πως αλλού βρίσκεται το αίτημα του πάσχοντος για θεραπεία και αλλού η απόλαυση του σώματος.

Υπάρχει κάποιο πράγμα που ξεφεύγει του ελέγχου από το υποκείμενο και το οποίο εκφράζεται μέσα από την εμπειρία που βιώνει στο σώμα, μέσα από τις εντάσεις του, μέσα από τους εξαναγκασμούς που υφίσταται, την εκμετάλλευση του. Όλα όσα φέρουν μια υπερβολή (excès) και το σώμα τα βιώνει μέσα από τον πόνο (douleur) και την δυσφορία. Το ομιλόν πάντοτε θα έχει μια σχέση ενοχλητική με το σώμα του, δηλώνει ο Λακάν στο «Ή χειρότερα». Εκεί στο βίωμα ενόχλησης φτιάχνεται το πεδίο της σύνδεσης με την απόλαυση, αυτό που ονομάζεται «πόλος της απόλαυσης».

Γιώργος Κωνσταντίνου
Σεπτέμβριος 2026