Ποια αφύπνιση για τους αναλυτές σήμερα;

Νικόλ Μπουσερού1
Ψυχαναλύτρια, ΑΜΕ της Σχολής Ψυχανάλυσης των Φόρουμ του Λακανικού Πεδίου – Γαλλία

MARC CHAGALL, Boaz wakes up and see Ruth at his feet, 1960

Κατά τη διάρκεια αυτών των δύο μηνών, υπήρξαν πολλοί που έκαναν τηλεσυνεδρίες, μιλώντας στο τηλέφωνο με τον αναλυτή τους, κάποιες φορές από τον καναπέ τους. Όνειρο! Ότι δεν ονειρευόμαστε μονάχα όταν κοιμόμαστε, είναι αυτή ακριβώς η υπόθεση του ασυνειδήτου, λέει ο Λακάν στις 15 Νοεμβρίου 1977 στο Η Στιγμή του συμπεραίνειν. Το ασυνείδητο είναι η υπόθεση ότι ονειρευόμαστε όλη την ώρα, όταν σκεφτόμαστε, όταν μιλάμε. Είναι επίσης η υπόθεση ότι κοιμόμαστε όλη την ώρα,  αφού ονειρευόμαστε για να συνεχίσουμε να κοιμόμαστε. Ο Λακάν είναι ριζοσπαστικά φροϊδικός, εξάγει τις ύστατες συνέπειες της φροϊδικής θέσης, τις οποίες ανακοινώνει με αυτόν τον τρόπο στις 10 Μαΐου 1977: «Η ψυχική ασθένεια που συνιστά το ασυνείδητο δεν αφυπνίζεται. Αυτό που ο Φρόιντ διατύπωσε και το οποίο θέλω να πω, είναι τούτο, ότι δεν υπάρχει σε καμία περίπτωση αφύπνιση.» Το ασυνείδητο εργάζεται για να μας κάνει να μην αφυπνιστούμε.

Ο Φρόιντ το είχε διατυπώσει με ξεκάθαρο τρόπο: το όνειρο είναι στην υπηρεσία της διατήρησης του ύπνου. Προστατεύει την επιθυμία για ύπνο, που δεν αποτελεί ανάγκη για ύπνο και για την οποία ο Λακάν λέει, στο σεμινάριο Το αντίστροφο της ψυχανάλυσης2, ότι πρόκειται για το πιο μεγάλο αίνιγμα. Διότι δεν ξυπνούμε παρά για να συνεχίσουμε να ονειρευόμαστε, υπό μορφή φαντασιωτική ή συμπτωματική. Το υποκείμενο θέλει να ονειρεύεται τη ζωή του. Και αν κάτι το πραγματικό, ένα άγχος, απειλεί μέσα στον εφιάλτη, το υποκείμενο ξυπνά, αλλά, ακόμη και τότε, για να συνεχίσει να κοιμάται. Είναι η θέση του Φρόιντ: αυτός που ονειρεύεται επιθυμεί να συνεχίσει να κοιμάται. 

Όμως δεν είναι αυτό που λέει ο Λακάν για τη δική του επιθυμία, όταν ονειρεύεται. Σύμφωνα με τον ίδιο, είναι η επιθυμία αφύπνισης που τον ταράζει στα δικά του όνειρά και όχι η επιθυμία για ύπνο. Το λέει στην «Η τρίτη» και στο «Το όνειρο του Αριστοτέλη». Ας σταθούμε σε αυτό το κείμενο που έγραψε το 1978 για ένα συνέδριο στην ΟΥΝΕΣΚΟ με αφορμή 2300 χρόνια από τον θάνατο του Αριστοτέλη3. O Λακάν λέει ότι ονειρεύτηκε πρόσφατα πως το ξυπνητήρι χτυπούσε και πως πράγματι ξύπνησε, κάτι που αντιλέγει στον Φρόιντ ο οποίος διαβεβαίωνε ότι ονειρευόμαστε την αφύπνιση όταν δεν θέλουμε για κανένα λόγο να ξυπνήσουμε.

«Το ότι έχω ψευδαισθήσεις μέσα στο όνειρό μου», γράφει, «ότι το ξυπνητήρι χτυπά, το θεωρώ ως καλό σημάδι, αφού, αντίθετα από αυτό που λέει ο Φρόιντ, όπως φαίνεται, εγώ, ξυπνώ. Τουλάχιστον, εγώ, σε αυτήν την περίπτωση, ξύπνησα.» Ας παρατηρήσουμε ότι βρισκόμαστε μακριά, σε αυτά που λέει ο Λακάν, από μία επιθυμία αφύπνισης στο πραγματικό. Ο Λακάν γνώριζε το αδύνατο της υπόθεσης. Η αφύπνιση για την οποία μιλά εδώ, είναι ένα πρωινό ξύπνημα όσο πιο συγκεκριμένο γίνεται. Η επιθυμία αφύπνισης της οποίας την ψευδαίσθηση έχει μέσα στο όνειρό του πραγματοποιείται σε πράξη. 

Είναι ο ψευδαισθητικός ήχος μέσα στο όνειρο που παράγει μία πράξη, ένα «ξυπνώ» του οποίου «το καταφέρνω» επιβεβαιώνεται σε πράξη. Αν υπάρχει επιθυμία αφύπνισης, είναι το κλειδί της πράξης.

Η επιθυμία αφύπνισης του Λακάν είναι επιθυμία του αναλυτή που πραγματοποιείται εδώ μέχρι και μέσα στ’ όνειρο, η οποία (είναι) επιθυμία ενάντια στην επιθυμία για ύπνο. Ο Λακάν δεν πιστεύει εντούτοις ότι η ψυχανάλυση είναι μία μέθοδος αφύπνισης. Βέβαια μίλησε για αφύπνιση στο πραγματικό του ασυνειδήτου. Βέβαια μίλησε για το πέρασμα ως κάτι της τάξεως της έκλαμψης.

Όμως δεν τρέφει αυταπάτες ως προς αυτό που συμβαίνει στο ξύπνημα. Όπως αναφέρει στο Η λογική της φαντασίωσης, στις 25 Ιανουαρίου 1967, «η στιγμή της αφύπνισης δεν μπορεί πάντα παρά να είναι ίσως μία σύντομη στιγμή: εκείνη όπου αλλάζουμε κουρτίνα.»

Ο Λακάν δεν θεωρεί ότι ο αναλυτής, όταν παρεμβαίνει, έχει ν’ αφυπνίσει τον αναλύοντα. Το λέει στο «Το όνειρο του Αριστοτέλη»: «Είναι στο μέτρο που ο ψυχαναλύων ονειρεύεται ότι ο ψυχαναλυτής έχει να παρέμβει.» Δεν πρόκειται εδώ να τον ξυπνήσει όπως δεν ξυπνούμε έναν υπνοβάτη. Ο αναλυτής δεν έχει να τον ξυπνήσει, διότι « ο αναλύων δεν το θέλει αυτό σε καμία περίπτωση. Ονειρεύεται, δηλαδή – γράφει ο Λακάν – προτιμά την ιδιαιτερότητα του συμπτώματός του.» Το γεγονός ότι ονειρευόμαστε τη ζωή μας είναι συνδεδεμένο με το γεγονός ότι μάς είναι σημαντικό το σύμπτωμά μας. Ο αναλύων πιάνεται από εκεί, τού είναι πολύτιμη η ιδιαίτερη απόλαυση του συμπτώματός του που τον κάνει να ονειρεύεται και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο δεν θέλει ν’ αφυπνισθεί. Είναι πάνω στο έδαφος αυτής της ιδιαιτερότητας που ο ψυχαναλυτής πρέπει να παρεμβεί, υπό την προϋπόθεση ότι δεν αναζητά να τον ξυπνήσει.

Τη μοναδική αφύπνιση που ο Λακάν προεξοφλούσε, το λέει στο γραπτό του για τον Τζόυς, είναι αυτή που προέρχεται από την υποτίμηση της απόλαυσης του συμπτώματος. Είναι το ξύπνημα του τέλους της ανάλυσης. Η μόνη αφύπνιση είναι εκείνη που παράγεται από την απώλεια της αξίας της απόλαυσης του συμπτώματος. Είναι το αυτό απέδιδε, αλλά δεν αποδίδει πλέον, που ξυπνά.

Όσο θα υπάρχουν αναλυτές που θα αφήνουν τους αναλύοντες τους να ονειρεύονται, δηλαδή που θα τους αφήνουν να πιάνονται, το χρονικό διάστημα που χρειάζεται για να κάνουν μία ανάλυση, στην ιδιαιτερότητα του συμπτώματός τους, θα υπάρχει ψυχανάλυση. Για πόσο καιρό ακόμη; Ο άνεμος του να αφήνουμε τα ομιλόντα στην ιδιαιτερότητα του συμπτώματός τους μπορεί ν’ αλλάξει. Ο Λακάν θέτει το ερώτημα στην έκθεσή του για το σεμινάριο Η ψυχαναλυτική πράξη: «Πρέπει ν’ ακροασθούμε από πού θα έρθει αύριο αυτός που θα αντικασταστήσει τον ψυχαναλυτή»3. Εχθές, ήταν από τον Σωκράτη, ήταν από τον άγιο που πήρε (ο ψυχαναλυτής) τη σκυτάλη.

Το καθήκον μας, μοιάζει να λέει ο Λακάν, είναι ν’ ακροασθούμε από πού θα έρθει αύριο αυτός που θα πάρει τη σκυτάλη. Κανένας φαύνος – το γράφω φ-α-υ-ν-ο-ς -, όσο smart κι αν είναι, δεν θα μπορέσει, φοβάμαι, να μας βοηθήσει ως προς αυτό !

Μετάφραση:  Νικόλας Ζορμπάς

Επιμέλεια κειμένου: Μαρία Κουκουμάκη, Ιωάννα Βισβίκη


[1] Ν. Μπουσερού, « Ποιο ξύπνημα για τους ψυχαναλυτές σήμερα ; », Mensuel 146, εκδ. ΣΨΦΛΠ-Γαλλίας, Δεκέμβριος 2020, (παρέμβαση στο απόγευμα που οργανώθηκε από την ΣΨΛΠ-Γαλλίας κατά τη διάρκεια της καραντίνας με θέμα « Όνειρα και εφιάλτες », στις 23 Μαΐου 2020, διανομή μέσω βιντεοδιάσκεψης).

[2] . Λακάν, Το Σεμινάριο, Βιβλίο XVII, Το αντίστροφο της ψυχανάλυσης, εκδ. Seuil, Παρίσι, 1991, σελ. 64 για τη γαλλική έκδοση.

[3] Ζ. Λακάν, « Το όνειρο του Αριστοτέλη », στο ο Αριστοτέλης σήμερα, συλλογή μελετών που οργανώθηκαν σε βιβλίο από τον M. A. Sinaceur με την ευκαιρία 2300 χρόνων από το θάνατο του φιλοσόφου, εκδ. Érès, Τουλούζη, 1988, σελ. 23-24.

[4] Ζ. Λακάν « Η ψυχαναλυτική πράξη, έκθεση του σεμιναρίου του 1967-1968 », στα Άλλα γραπτά, εκδ. Seuil, Παρίσι, 2001, σελ. 382 της γαλλικής έκδοσης.