«Ψυχανάλυση και η εκ νέου σύλληψη του σώματος»

από την Όλγα Βλάχου

Από τις απαρχές της ψυχανάλυσης το σώμα βρίσκεται στο επίκεντρο της κλινικής εμπειρίας. Η ψυχαναλυτική προσέγγιση εξ υπαρχής διαφοροποιείται ριζικά από τις κυρίαρχες βιολογικές και ανατομικές θεωρήσεις, μετατοπίζοντας την κλινική από τον οργανισμό στο σώμα. Οι πρώτες υστερικές ασθενείς έφεραν τον Φρόιντ αντιμέτωπο με σωματικά συμπτώματα τα οποία συνδέονταν με παραστάσεις, αναμνήσεις και συναισθήματα και μπορούσαν να υποχωρήσουν μέσω της «κάθαρσης», δια μέσου δηλαδή της ανάκλησης και της λεκτικής επεξεργασίας των περιστάσεων που τα είχαν προκαλέσει. Η ανακάλυψη της υστερικής μετατροπής έδωσε μια πρώτη θεωρητική μορφή σε αυτή την κλινική εμπειρία, δείχνοντας πώς η ψυχική διέγερση μπορεί να εκδηλωθεί σωματικά. Ως εκ τούτου, ήδη από τις Μελέτες για την υστερία, η σχέση του ασυνειδήτου με το σώμα εγγράφεται στον πυρήνα της ψυχαναλυτικής προβληματικής.

Η φροϊδική ανακάλυψη, εντούτοις, δεν περιορίζεται στην υστερική μετατροπή. Με τις Τρεις μελέτες για την θεωρία της σεξουαλικότητας, το σώμα συλλαμβάνεται πλέον ως ενορμητικό και ερωτογενές σώμα, κατακερματισμένο σε ζώνες και επενδεδυμένο από την λίμπιντο. Ο Λακάν, αφορμώμενος από την φροϊδική ανακάλυψη, θα προχωρήσει συστηματικώς καθ’ όλη την διάρκεια της διδασκαλίας του στην ψυχαναλυτική επεξεργασία του σώματος. Εφόσον το σώμα της ψυχανάλυσης δεν ταυτίζεται με το οργανικό, η κλινική επαναφέρει αδιαλείπτως το θεμελιώδες ερώτημα πώς συγκροτείται ένα σώμα. Καταρχάς, στο στάδιο του καθρέφτη η εικόνα του σώματος συνιστά τον πυρήνα του φαντασιακού καθώς και έναν συστατικό όρο για την συγκρότηση της ενότητας του σώματος. Η θέση αυτή, όμως, δεν επαρκεί.

Οι μεταγενέστερες διατυπώσεις του ως προς το σημαίνον και το συμβολικό θα οδηγήσουν τον Λακάν να αναπτύξει τις επενέργειες της γλώσσας στο σώμα, και δη στην ύστερη διδασκαλία του, όπου η προβληματική διευρύνεται περαιτέρω προς την σχέση γλώσσας, σώματος και απόλαυσης. Μέσα από αυτές τις ατραπούς της ψυχαναλυτικής σκέψης και της κλινικής, το σώμα νοείται πλέον ως ομιλούν σώμα, ως ένα σώμα στο οποίο το λέγειν και η απόλαυση συναρθρώνονται, ενώ το σύμπτωμα μπορεί να συλληφθεί ως συμβάν σώματος.

Την διαδρομή αυτή θα ακολουθήσουμε, από τον Φρόυντ έως τον Λακάν, εστιάζοντας στις ανατροπές που συντελέστηκαν στην σύλληψη του σώματος και την σημασία τους για την κλινική της εποχής μας.

Πίσω: Πρόγραμμα εκπαίδευσης